Wiara w magię nie musi znikać, gdy człowiek zaczyna bardziej ufać nauce i własnemu rozumowi niż autorytetom religijnym. Analiza odpowiedzi 1812 dorosłych Amerykanów wykazała, że takie połączenie poglądów wiązało się z większą otwartością na duchy, klątwy czy komunikację ze zmarłymi — przede wszystkim wśród osób, które nadal zachowywały więź z religią. Wynik pokazuje, jak trudno opisać ludzkie przekonania prostym podziałem na wierzących i niewierzących.
Wiara w magię: wyraźna różnica wśród osób wierzących w Boga
Jedno z najbardziej wymownych porównań dotyczyło respondentów deklarujących wiarę w Boga. Wśród tych, którzy jednocześnie popierali poglądy określone przez badaczy jako „świecki racjonalizm”, około 40 procent skłaniało się ku wierzeniom magicznym. W grupie odrzucającej takie podejście odsetek wynosił 19 procent.
Różnica dotyczyła zatem osób wierzących, które odmiennie podchodziły do nauki, rozumu i religijnego autorytetu. Nie oznacza, że 40 procent wszystkich ludzi ufających nauce wierzy w magię. Takie porównanie przedstawił Ruiqian Li, współautor badania, omawiając jego wyniki. phys.org
Związek między świeckim racjonalizmem a silniejszą wiarą w magię nie był wyraźnie widoczny u osób niewierzących w Boga, niezwiązanych z religią ani nigdy nieuczestniczących w nabożeństwach.
Co naukowcy nazwali świeckim racjonalizmem?
Termin użyty w badaniu nie oznaczał wyniku egzaminu z nauk przyrodniczych ani oceny umiejętności logicznego myślenia. Opisywał zestaw deklarowanych przekonań.
Obejmował pogląd, że nauka pozwala zrozumieć wszystkie aspekty świata, oraz przekonanie, że decyzje moralne powinny opierać się na rozumie i ludzkim doświadczeniu. Uwzględniał również samodzielne interpretowanie spraw duchowych zamiast podporządkowania się religijnym autorytetom, a także niewielkie zainteresowanie dyskusjami religijnymi.
Wysoki wynik w tej skali nie wykluczał wiary w Boga, przynależności do wspólnoty czy udziału w nabożeństwach. Respondent mógł zachowywać religijną tożsamość, a jednocześnie nie uznawać swojej wspólnoty za ostateczne źródło odpowiedzi na pytania duchowe.
To rozróżnienie jest kluczowe. Badacze analizowali połączenie kilku postaw, dlatego wyników nie należy sprowadzać do samego zaufania do nauki.
Cuda, magia i przesądy to różne kategorie
Naukowcy oddzielili trzy rodzaje przekonań o zjawiskach nadprzyrodzonych. Osobno oceniali wiarę w cuda, w magię oraz codzienne przesądy.
Cuda wiązano z działaniem Boga. Do kategorii magii zaliczono natomiast przekonania, które nie wymagały boskiej interwencji ani wspólnej doktryny religijnej: wiarę w duchy, klątwy, duchy zamieszkujące przedmioty, możliwość kontaktu ze zmarłymi, przewidywanie przyszłości i samą magię.
Przesądy obejmowały między innymi unikanie wypowiedzi, które — zdaniem respondenta — mogłyby „zapeszyć” oczekiwany rezultat.
Osoby osiągające wyższe wyniki w skali świeckiego racjonalizmu rzadziej deklarowały wiarę w cuda. Jednocześnie ich wyniki dotyczące magii i przesądów były wyższe. Dopiero dokładniejsze porównania pokazały, jak duże znaczenie dla związku z magią miało utrzymywanie więzi religijnych.
Analiza objęła 1812 dorosłych Amerykanów
Autorami pracy są Paul Froese z Baylor University, Isaiah King z Carson-Newman University oraz Ruiqian Li z American University. Wyniki opublikowali w czasopiśmie „Social Forces”, w artykule zatytułowanym „The magic of secularization”.
Zespół wykorzystał dane z Baylor Religion Survey z 2025 roku. Gallup zebrał odpowiedzi 1812 dorosłych mieszkańców USA między styczniem a marcem, umożliwiając wypełnienie ankiety przez internet lub na papierze.
Dane poddano ważeniu, aby lepiej odzwierciedlały strukturę dorosłej populacji Stanów Zjednoczonych. Takie postępowanie ogranicza wpływ nadmiernej lub niedostatecznej reprezentacji poszczególnych grup w próbie.
Mniejszy wpływ instytucji nie musi oznaczać końca wierzeń
Wyjaśnienie proponowane przez autorów koncentruje się na różnicy między osobistą wiarą a podporządkowaniem się religijnemu autorytetowi.
Wspólnota może akceptować możliwość cudów, a jednocześnie odrzucać wróżbiarstwo, klątwy czy próby porozumiewania się ze zmarłymi. Osoba, która samodzielnie ocenia sprawy duchowe, może przyjąć część tych przekonań, nadal uznając się za religijną.
Według badaczy słabnięcie wpływu instytucji może więc pozostawiać przestrzeń dla bardziej indywidualnych wierzeń. To interpretacja zgodna z zaobserwowanymi zależnościami, ale ankieta nie śledziła bezpośrednio procesu ich powstawania.
Dwie osoby należące do tej samej wspólnoty mogą zatem inaczej rozumieć świat nadprzyrodzony. Sama informacja o przynależności religijnej nie wystarcza, by przewidzieć ich stosunek do duchów lub klątw.
Badanie nie pokazuje, czy wiara w magię rośnie
Wyniki nie dowodzą, że zaufanie do nauki prowadzi do magicznego myślenia. Pokazują współwystępowanie określonych deklaracji, bez ustalenia kierunku zależności.
Badanie dotyczyło wyłącznie dorosłych Amerykanów, a niektóre porównywane podgrupy były niewielkie. Nie można więc automatycznie przenosić jego wniosków na inne społeczeństwa.
Odpowiedzi zebrano również w jednym okresie. Nie pozwala to stwierdzić, czy wiara w magię staje się częstsza, zanika albo pozostaje na niezmienionym poziomie.
Aby sprawdzić, jak zmieniają się takie przekonania, należałoby wielokrotnie pytać te same osoby o ich poglądy. Dopiero wtedy można byłoby zobaczyć, czy utracie zaufania do religijnych autorytetów towarzyszy porzucanie wierzeń nadprzyrodzonych, czy raczej wybieranie ich na własnych zasadach.
Badania opublikowano w czasopiśmie Social Forces .