Mięsa wysoko przetworzone i słodzone napoje – to one najmocniej wiążą się ze spadkiem funkcji poznawczych. Tak wynika z analizy zespołu z Virginia Tech, opartej na danych 4 750 Amerykanów w wieku 55+ obserwowanych do 7 lat w ramach Health and Retirement Study (HRS). Uczestnicy przechodzili testy pamięci i funkcji wykonawczych co dwa lata (2014–2020). Badanie opublikowano w American Journal of Clinical Nutrition.
Dwie kategorie, które „uderzają” w mózg najmocniej
Autorzy nie wrzucali całej ultraprzetworzonej żywności (UPF) do jednego worka, tylko porównali konkretne kategorie według klasyfikacji NOVA. Wniosek jest chłodny jak napój z lodem:
- dodatkowa porcja dziennie ultraprzetworzonego mięsa wiązała się ze wzrostem ryzyka zaburzeń poznawczych o 17%,
- dodatkowa porcja dziennie słodzonych napojów – ze wzrostem o ok. 6%.
Co istotne, całkowite spożycie UPF nie miało istotnego związku z ryzykiem pogorszenia funkcji poznawczych – wskazano właśnie te dwie kategorie jako głównych winowajców.
Jak to badano – i dlaczego to ważne
Dieta była oceniana za pomocą kwestionariusza Harvard FFQ na początku badania, a status poznawczy – testami pamięci (natychmiastowej i odroczonej) oraz zadaniami wykonawczymi. Zastosowano modele Coxa z wieloma korektami. Z 4 750 osób u 1 363 rozwinęły się zaburzenia poznawcze. Wyniki podkreślają, że rozbijanie UPF na kategorie ma sens – nie wszystko, co „ultra”, szkodzi jednakowo.
Co z resztą „śmieciowego” jedzenia?
Smary i pasty do pieczywa, słodycze, słone przekąski, produkty zbożowe i nabiałowe czy dania gotowe – nie wykazały istotnego związku z upośledzeniem funkcji poznawczych w tej analizie. To nie znaczy, że są „zdrowe”, tylko że w tym badaniu to mięsa przetworzone i słodzone napoje dawały sygnał najsilniejszy.
Co może tłumaczyć ten efekt?
Hipotezy są dwie (i mogą działać łącznie):
- Składniki – nitryty/nitrozoaminy w mięsie przetworzonym, wysoka zawartość sodu i tłuszczów nasyconych; w napojach: duże ładunki cukru (lub niektórych słodzików) i brak błonnika.
- „Koktajl dodatków” – emulgatory, barwniki i aromaty typowe dla UPF mogą wpływać na mikrobiotę jelitową i stan zapalny, co jest łączone ze słabszą kondycją mózgu. Na poziomie przeglądów systematycznych związek diety bogatej w UPF z demencją i chorobą Alzheimera jest coraz częściej raportowany (to wciąż korelacje, nie twarda przyczynowość).
Pizza z colą? Podwójny cios
Z perspektywy praktycznej połączenie mięsa przetworzonego (np. pepperoni, bekon, hot-dogi, wędliny) i słodzonych napojów to – delikatnie mówiąc – kiepski duet dla mózgu. Ograniczenie tych dwóch daje największy zwrot z inwestycji w profilaktykę poznawczą, bez wchodzenia w dietetyczne wojny frakcji.
Jak to wdrożyć od dziś (bez dogmatów)
- Zamień wędliny na: gotowane/pieczenie mięso z jednego składnika, strączki, jajka, ryby.
- Przerwij ciąg słodzonych napojów: woda, woda z cytryną, niesłodzona herbata/kawa. Jeśli „musi być smak” – napary owocowe lub woda z owocami.
- Czytaj etykiety: im krótszy skład i mniej dodatków (E-…), tym lepiej.
- Gotuj prosto: 2–3 przepisy „bazowe” na tydzień (garnek strączków, pieczona pierś z indyka, warzywa + kasza) załatwiają 80% problemu.
- Umiar zamiast absolutów: ogranicz to, co szkodzi najbardziej – nie musisz reżyserować diety w 100%.
Co jeszcze warto wiedzieć
To badanie obserwacyjne – wykrywa związki, nie dowodzi przyczyny i skutku. Mimo to wpisuje się w szerszy obraz literatury: im więcej produktów wysoko przetworzonych w menu, tym częściej widzimy gorsze wyniki zdrowotne, także w obszarze neurologicznym. Kierunek zmian jest prosty: mniej przetworzonych mięs i słodkich napojów, więcej jedzenia „z kuchni, nie z fabryki”.
Mięsa wysoko przetworzone i słodzone napoje
Wyniki badań opublikowano w czasopiśmie American Journal of Clinical Nutrition .