Zjawiska związane z pamięcią od lat fascynują naukowców i zwykłych ludzi. Najbardziej znane jest déjà vu – uczucie, że coś, co widzimy lub przeżywamy po raz pierwszy, wydaje się dziwnie znajome. Okazuje się jednak, że istnieje także jego przeciwieństwo – jamais vu, które potrafi być jeszcze bardziej zdumiewające i niepokojące.
Déjà vu – okno do naszej pamięci
Déjà vu pojawia się, gdy system odpowiedzialny za rozpoznawanie znajomości w mózgu traci synchronizację z rzeczywistością. To swoista „kontrola jakości” pamięci, która sygnalizuje, że nasz mózg błędnie rozpoznał coś nowego jako znane. Badania wykazały, że déjà vu nie jest jedynie dziwnym uczuciem, lecz oknem do mechanizmów działania ludzkiej pamięci.
Jamais vu – kiedy znajome staje się obce
Przeciwieństwem déjà vu jest jamais vu – zjawisko, w którym coś doskonale znanego nagle wydaje się obce, nienaturalne, a nawet nierealne. Można go doświadczyć patrząc na znajomą twarz, grając dobrze znany fragment muzyki albo wielokrotnie pisząc to samo słowo, które w pewnym momencie traci sens.
Naukowcy opisują przypadki, w których osoby zaczynały wątpić w poprawność prostych słów, jak „apetyt” czy „the”, mimo że były napisane prawidłowo. Muzycy gubią się w znanych utworach, a kierowcy potrafią stracić poczucie kontroli nad pedałami czy kierownicą, choć prowadzą od lat.
Eksperymenty, które potwierdzają istnienie jamais vu
Badacze postanowili sprawdzić, czy można wywołać jamais vu w warunkach laboratoryjnych. W jednym z eksperymentów studenci mieli wielokrotnie przepisywać te same słowa. Aż 70% uczestników przerwało zadanie, ponieważ słowa zaczęły wydawać się dziwne i obce. Zjawisko to pojawiało się zwykle po około minucie i 30 powtórzeniach.
Podobny efekt uzyskano, gdy badani powtarzali najczęściej używane angielskie słowo „the”. Po kilkudziesięciu powtórzeniach ponad połowa uczestników stwierdziła, że słowo straciło znaczenie.
Dlaczego tak się dzieje?
Jamais vu to sygnał, że nasze działania stały się zbyt automatyczne i powtarzalne. To mechanizm, który zmusza mózg do „zresetowania” uwagi i wyjścia z pułapki monotonii. Naukowcy tłumaczą to zjawisko nasyceniem – przeciążeniem danej reprezentacji w pamięci, aż traci ona sens i znaczenie.
Powiązane z tym są także inne efekty, jak „transformacja werbalna”, gdzie wielokrotne powtarzanie słowa sprawia, że zaczynamy słyszeć inne wyrazy, czy badania nad zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi (OCD), w których nadmierne sprawdzanie prowadzi do utraty poczucia rzeczywistości.
Niezwykła nagroda i dalsze badania
Prace nad jamais vu przyniosły naukowcom nagrodę Ig Nobla w dziedzinie literatury – wyróżnienie za badania, które najpierw śmieszą, a potem zmuszają do myślenia. Choć zjawisko to wciąż nie jest do końca zrozumiane, daje nowe spojrzenie na działanie pamięci i może pomóc w lepszym zrozumieniu chorób psychicznych.
Jamais vu to dowód na to, jak niezwykle elastyczny i zarazem kruchy jest ludzki umysł. Pokazuje, że nawet najprostsze czynności mogą nagle wydać się dziwne, a nasza świadomość – odmieniona.